Co ma piorun do szparaga, czyli szparagi w starych słownikach

Chociaż zestawienie pioruna i szparaga wydaje się dziwne, jednak mają one coś wspólnego. Otóż w ludowej tradycji szparagi nazywane były w dawnej polszczyźnie gromowym zielem , gromowym korzeniem lub piorunowym zielem. Ta nazwa wzięła się być może z wierzenia, iż rośliny bulwiaste (do których zaliczano szparagi, pewnie ze względu na obfite i grube korzenie) oddalają uderzenia piorunów. Wspomina o tym opublikowane w 1675 r. w Krakowie dzieło Jakuba Kazimierza Haura zatytułowane Oekonomika ziemiańska generalna: „Bulwy, gdzie są sadzone, od tego miejsca oddalają impety piorunów„.

Może to wygląd korzeni szparaga – bardzo obfitych, grubych (ponad pół centymetra), i długich, jasno beżowych – przywiódł komuś na myśl błyskawicę. Podobnie jak znajdowane w ziemi podłużne kamienie, w kształcie strzałek, lekko zaostrzone z jednej strony nazywano „piorunami”, „piorunowymi kamieniami”, czy „strzałkami piorunowymi” , podczas gdy tak naprawdę są to skamieniałości belemnitów. Dawniej jednak uważano je za skutki uderzenia piorunu i traktowano jak amulety.

Nazywanie szparaga „gromowym zielem” czy „gromowym korzeniem” potwierdzają też stare polskie słowniki. I tak Nowy dykcjonarz, to jest mownik polsko-niemiecko-francuski zawiera hasło szparag objaśnione właśnie jako gromowe ziele. Dykcjonarz został opracowany przez Michała Abrahama Troca i wydany w 1764 r. w Lipsku. Bardzo wymowny jest pełen tytuł tego dzieła: Nowy dykcjonarz to jest mownik polsko-niemiecko-francuski z przydatkiem przysłow potocznych, przestrog gramatycznych, lekarskich, matematycznych, fortyfikacyjnych, żeglarskich, łowczych i inszym naukom przyzwoitych wyrazow,

Fragment Nowego dykcjonarza z hasłem szparag

Podobne wzmianki znajdują się też w opracowanym w pierwszej połowie XIX w. Słowniku Polskim Samuela Bogumiła Lindego. Hasło szparag – poza wzmianką, że jest to właśnie gromowe ziele, zostało cytatami ukazującymi stosowanie tego słowa. Co ciekawe, jeden z nich mówi: „częstym przesadzaniem wypustki szparagów grubieją”. Nie jest to zgodne z aktualną praktyką uprawy tego warzywa. Ponieważ szparagi mają bardzo długie korzenie (sięgające nawet paru metrów), nie przesadza się ich, a raz założoną plantację eksploatuje przez kilkanaście lat. Jednak przekonanie o korzyściach płynących z przesadzania szparagów musiało być powszechne, gdyż drugi cytat przytoczony przez Lindego mówi: „Komisarz ten possessorów iak szparagi przesadza”.

Hasło „szparag” w słowniku Lindego

W słowniku Lindego pod hasłem „gromowy” jest również wzmianka o szparagu. „Gromowe korzenie – dziki szparag na trawiastych pagórkach rosnący”, a także: „Aszparag u nas gromowym ziołem zowią”. Ten ostatni cytat zawiera starszą wersję słowa szparag używaną w polszczyźnie, która – jak łacińskie słowo asparagus – miała na początku „a”.

Szparagi latem – zarówno te uprawiane, jak i dziko rosnące wyglądają podobnie.